Romatoid Artrit ve İleri Derece Kireçlenmenin Birlikte Varlığında Engel Oranı Belirleme Rehberi

Kronik hastalıkların yönetimi ve yaşam kalitesi üzerindeki etkileri, bireyler için önemli zorluklar teşkil eder. Özellikle romatoid artrit (RA) gibi otoimmün ve sistemik bir inflamatuar eklem hastalığı ile ileri derecede kireçlenme (osteoartrit) gibi dejeneratif bir eklem hastalığının aynı kişide bulunması, tıbbi değerlendirmeyi ve engellilik oranının belirlenmesini oldukça karmaşık hale getirir. Her iki hastalık da eklemlerde ağrı, şişlik, hareket kısıtlılığı ve fonksiyon kaybına yol açarak günlük yaşam aktivitelerini ciddi şekilde etkileyebilir. Bu rehber, hem romatoid artritin hem de ileri derecede kireçlenmenin ortak varlığında engel oranının nasıl belirlendiğini, yasal çerçeveleri, tıbbi kriterleri ve hesaplama yöntemlerini detaylı bir şekilde ele alacaktır.

Romatoid Artrit ve Kireçlenmeye Genel Bakış

Engellilik oranının doğru bir şekilde belirlenebilmesi için öncelikle her iki hastalığın temel özelliklerini ve etkilerini anlamak gereklidir.

Romatoid Artrit Nedir?

Romatoid artrit (RA), bağışıklık sisteminin kendi dokularına saldırması sonucu ortaya çıkan kronik, inflamatuar ve otoimmün bir hastalıktır. Genellikle eklemleri hedef alsa da, vücudun diğer organlarını (akciğerler, kalp, gözler vb.) da etkileyebilir. RA, eklemlerde simetrik şişlik, ağrı, sıcaklık ve sabah tutukluğuna neden olur. Zamanla eklem kıkırdağını ve kemiği tahrip ederek kalıcı deformitelere ve fonksiyon kaybına yol açabilir. Hastalığın seyri, alevlenme ve remisyon dönemleri ile karakterizedir ve tedavi edilmediğinde ciddi engellilik durumlarına yol açabilir.

Doğuştan ve Sonradan Kalça Eklemi Kısıtlılığı için Engelli Raporu Kriterleri

×

İleri Derece Kireçlenme (Osteoartrit) Nedir?

Kireçlenme veya osteoartrit (OA), eklemleri kaplayan kıkırdağın zamanla aşınması ve yıpranması sonucu ortaya çıkan dejeneratif bir eklem hastalığıdır. Yaşlanma, aşırı kilo, eklem yaralanmaları ve genetik faktörler OA gelişiminde önemli rol oynar. RA’nın aksine, OA genellikle asimetriktir ve tek veya birkaç eklemi etkileyebilir. En sık diz, kalça, omurga ve el eklemlerinde görülür. Belirtileri arasında eklem ağrısı (özellikle hareketle artan), tutukluk (özellikle uzun süreli hareketsizlik sonrası) ve eklem hareket açıklığında azalma yer alır. İleri evrelerde kıkırdak tamamen yok olabilir ve kemiklerin birbirine sürtünmesi ciddi ağrı ve fonksiyon kaybına neden olabilir.

İki Hastalığın Birlikte Görülmesi

Romatoid artrit ve ileri derecede kireçlenmenin aynı kişide bulunması şaşırtıcı değildir. RA hastaları, kronik inflamasyon ve eklem hasarı nedeniyle ikincil osteoartrit geliştirme riski taşıyabilirler. Ayrıca, yaş faktörü her iki hastalık için de bir risk faktörü olduğundan, özellikle yaşlı bireylerde bu iki durumun birlikte görülme olasılığı artar. İki farklı patolojinin aynı anda varlığı, hem tanıyı hem de engellilik değerlendirmesini karmaşıklaştırır, çünkü her bir hastalığın kendi klinik özellikleri, semptomları ve fonksiyonel etkileri vardır.

Engel Oranı Belirleme Yasal Çerçevesi ve Temel İlkeler

Türkiye’de engellilik oranı, yasal mevzuat tarafından belirlenen kriterlere göre tespit edilir. Bu oran, bireylerin çeşitli sosyal ve ekonomik haklardan yararlanabilmesi için temel teşkil eder.

Mevzuat: Özürlülük Ölçütü Yönetmeliği

Türkiye’de engellilik oranlarının belirlenmesinde esas alınan temel yasal düzenleme, “Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik”tir (Resmi Gazete Tarihi: 11.08.2021, Sayı: 31565). Bu Yönetmelik, bireylerin engellilik durumlarını değerlendirmek için ayrıntılı kriterler ve oranlar sunar. Yönetmeliğin eklerinde yer alan “Hastalıklar ve Engel Oranları Cetveli”, farklı organ sistemlerine ve hastalıklara özgü engel oranlarını listeler. Romatoid artrit ve kireçlenme gibi romatolojik hastalıklar da bu cetvelde yer almaktadır.

Sağlık Kurulu Raporlarının Önemi

Engel oranı, tam teşekküllü devlet hastaneleri veya üniversite hastanelerinde oluşturulan Sağlık Kurulları tarafından verilen raporlarla belirlenir. Bu raporlar, bireyin tıbbi durumunu, fonksiyonel kısıtlılıklarını ve günlük yaşam aktivitelerindeki bağımlılık düzeyini objektif bir şekilde değerlendirir. Sağlık kurulu, ilgili uzman hekimlerin (romatoloji, ortopedi, fizik tedavi ve rehabilitasyon gibi) katılımıyla multidisipliner bir yaklaşımla karar verir. Her uzman kendi alanıyla ilgili bulguları ve değerlendirmelerini rapora yansıtır.

Farklı Hastalıkların Kombinasyonu: Balthazard Formülü

Birden fazla hastalığı veya engeli olan bireylerin toplam engel oranının hesaplanmasında Balthazard Formülü kullanılır. Bu formül, her bir engelin ayrı ayrı değerlendirilmesinin ardından, kümülatif etkiyi doğru bir şekilde yansıtmayı amaçlar. Formül, en yüksek engel oranından başlayarak diğer oranları kademeli olarak birleştirir ve %100’ü geçmeyecek şekilde nihai bir oran verir. Bu formülün uygulanması, özellikle romatoid artrit ve kireçlenme gibi birbiriyle ilişkili ancak farklı mekanizmalara sahip hastalıkların bir arada bulunduğu durumlarda hayati öneme sahiptir.

Romatoid Artrit İçin Engel Oranı Belirleme Kriterleri

Romatoid artritte engel oranı belirlenirken hastalığın aktivite düzeyi, eklem hasarı, fonksiyonel kısıtlılıklar ve sistemik tutulumlar dikkate alınır.

Hastalığın Aktivite Düzeyi ve Eklem Hasarı

• Hastalık Aktivitesi: RA’nın aktif dönemleri, eklemlerdeki inflamasyonun şiddeti (şişlik, ağrı, laboratuvar bulguları – ESR, CRP), morning stiffness süresi gibi parametrelerle değerlendirilir. DAS28 (Hastalık Aktivite Skoru 28) gibi skorlama sistemleri bu değerlendirmede kullanılır. Sürekli aktif seyreden ve tedaviye rağmen kontrol altına alınamayan hastalık, daha yüksek oranlara yol açabilir.
• Eklem Hasarı ve Deformiteler: Hastalığın neden olduğu eklem erozyonları, daralmalar, ankiloz (eklemde kaynama) ve deformiteler (örneğin, kuğu boynu deformitesi, düğme iliği deformitesi) radyolojik olarak belgelenir. Bu yapısal değişiklikler, eklemin fonksiyonelliğini doğrudan etkiler.

Fonksiyonel Kısıtlılıklar

• Hareket Kısıtlılığı: Etkilenen eklemlerdeki hareket açıklığının azalması, günlük aktiviteleri (yürüme, giyinme, yemek yeme, kişisel bakım) yerine getirme yeteneğini sınırlar. Özellikle el ve ayak eklemlerindeki kısıtlılıklar, ince motor becerileri ve mobiliteyi olumsuz etkiler.
• Ağrı ve Yorgunluk: Kronik ağrı ve RA’ya özgü yorgunluk (fatigue), bireyin fiziksel ve mental performansını ciddi şekilde düşürür. Bu semptomlar subjektif olsa da, fonksiyonel kapasite üzerindeki etkileri değerlendirmeye dahil edilir.
• HAQ (Sağlık Değerlendirme Anketi): Bu anket, RA hastalarının günlük yaşam aktivitelerindeki bağımsızlık düzeyini ölçmek için yaygın olarak kullanılır ve fonksiyonel kısıtlılıkları objektifleştirmeye yardımcı olur.

Diğer Organ Tutulumları

Romatoid artrit sadece eklemleri değil, akciğer, kalp, göz, böbrekler, sinir sistemi gibi diğer organları da etkileyebilir. Bu organlardaki tutulumlar da ayrı ayrı değerlendirilir ve engel oranına eklenir. Örneğin, RA’ya bağlı interstisyel akciğer hastalığı veya kardiyak tutulum, ek engellilik oranlarına neden olabilir.

İleri Derece Kireçlenme İçin Engel Oranı Belirleme Kriterleri

Kireçlenmede engel oranı belirlenirken, etkilenen eklemlerin sayısı, hasarın şiddeti, hareket kısıtlılığı, ağrı düzeyi ve varsa cerrahi müdahaleler göz önünde bulundurulur.

Etkilenen Eklem Sayısı ve Şiddeti

• Eklem Tutulumu: Kireçlenme genellikle bir veya birkaç büyük eklemi (diz, kalça, omurga) etkiler. Etkilenen eklem sayısı ve bu eklemlerdeki dejenerasyonun derecesi (radyolojik olarak Kellgren-Lawrence sınıflandırması gibi ölçeklerle belirlenir) önemlidir. İleri derecede kıkırdak kaybı ve kemik deformiteleri daha yüksek oranlara yol açar.
• Unilateral/Bilateral Tutulum: Bir dizde kireçlenme ile her iki dizde kireçlenme arasında fonksiyonel kısıtlılık açısından önemli farklar vardır ve bu, engel oranını etkiler.

Hareket Kısıtlılığı ve Ağrı

• Eklem Hareket Açıklığı: Kireçlenmeden etkilenen eklemlerdeki hareket açıklığının (fleksiyon, ekstansiyon, rotasyon vb.) ölçümü yapılır. Kısıtlılık derecesi arttıkça engel oranı da artar. Örneğin, dizde tam ekstansiyon veya tam fleksiyon yapılamaması ciddi fonksiyonel kayıp demektir.
• Kronik Ağrı: Kireçlenmeye bağlı kronik ağrı, özellikle hareketle artan ağrı, bireyin fiziksel aktivite düzeyini sınırlar ve yaşam kalitesini düşürür. Ağrı düzeyi, yaşam kalitesi anketleri ve ağrı skalaları ile değerlendirilebilir.

Cerrahi Müdahale ve Protez Durumu

İleri derecede kireçlenmede sıklıkla total eklem protezi ameliyatları (diz protezi, kalça protezi) uygulanır. Bu ameliyatlar genellikle hastanın yaşam kalitesini artırsa da, engel oranı değerlendirmesinde dikkate alınır. Protezli bir eklemin fonksiyonelliği, ameliyat öncesi duruma göre iyileşmiş olsa bile, belirli bir engel oranı taşır. Yönetmelik, protezli eklemler için de belirli oranlar öngörmektedir. Örneğin, fonksiyonel olarak başarılı bir diz veya kalça protezi için belirli bir engellilik oranı belirlenmiştir. Başarısız protezler veya komplikasyonlar (enfeksiyon, gevşeme) durumunda oran daha yüksek olabilir.

Romatoid Artrit ve Kireçlenme Birlikteliğinde Engel Oranı Nasıl Hesaplanır?

İki farklı hastalığın aynı kişide bulunması durumunda engel oranının hesaplanması özel bir yöntem gerektirir.

Ayrı Ayrı Değerlendirme Prensibi

Öncelikle, romatoid artrite bağlı engellilik durumu ve ileri derecede kireçlenmeye bağlı engellilik durumu, Yönetmelik’teki cetvellere göre ayrı ayrı değerlendirilir. Her bir hastalığın neden olduğu fonksiyonel kısıtlılıklar, eklem hasarları ve diğer organ tutulumları dikkate alınarak ayrı ayrı engellilik oranları belirlenir. Bu, romatoloji ve ortopedi/fizik tedavi uzmanlarının kendi alanlarındaki değerlendirmeleri sonucunda ortaya çıkar.

• Romatoid Artrit İçin Oran: RA’nın aktivitesi, tutulan eklem sayısı, deformiteler, fonksiyonel kısıtlılıklar ve varsa organ tutulumları ayrı ayrı değerlendirilerek RA’ya özgü bir oran belirlenir.
• Kireçlenme İçin Oran: Kireçlenmenin etkilediği eklemler, dejenerasyonun şiddeti, hareket kısıtlılıkları ve varsa protez durumu dikkate alınarak OA’ya özgü bir oran belirlenir.

Balthazard Formülü Detayları ve Uygulaması

Ayrı ayrı belirlenen engel oranları, Balthazard Formülü kullanılarak birleştirilir. Bu formül şu şekildedir:

A + [B x (100 – A) / 100]

Burada;

• A: En yüksek engel oranına sahip hastalık veya engeldir.
• B: İkinci en yüksek engel oranına sahip hastalık veya engeldir.

Eğer üç veya daha fazla hastalık varsa, ilk iki en yüksek oran birleştirildikten sonra elde edilen sonuç (yeni A) ile üçüncü en yüksek oran (yeni B) tekrar formüle sokulur. Bu işlem, tüm engel oranları birleştirilene kadar devam eder. Formülün amacı, eklenen her yeni engelin, kalan sağlıklı kapasite üzerindeki etkisini hesaplamaktır. Böylece toplam oran %100’ü asla aşmaz.

Örnek Engel Oranı Hesaplama Tablosu (Balthazard Formülü ile)

Aşağıdaki tablo, romatoid artrit ve kireçlenmenin farklı engel oranları olduğunda Balthazard formülünün nasıl uygulandığını göstermektedir:

Bu örnekte, üç farklı durumun birleşimiyle %59.5’lik bir toplam engel oranı elde edilmiştir. Küsuratlı sayılar genellikle yukarı yuvarlanarak tam sayıya dönüştürülür veya mevzuata göre belirli bir basamakta yuvarlama yapılır.

Raporlama Süreci ve İtiraz Yolları

Sağlık kurulu, tüm uzmanlık dallarının değerlendirmelerini ve Balthazard formülü ile yapılan hesaplamaları bir araya getirerek nihai raporu hazırlar. Bu rapor, bireyin toplam engel oranını ve engellilik sınıflandırmasını içerir. Eğer birey, rapor sonucundan memnun kalmazsa veya hatalı olduğunu düşünürse, raporun tebliğ tarihinden itibaren belirli bir süre içinde ilgili idareye itiraz edebilir. İtiraz üzerine, birey başka bir hastaneye sevk edilerek yeniden değerlendirme yapılabilir.

Değerlendirme Sürecini Etkileyen Diğer Faktörler

Engel oranı belirlenirken sadece tıbbi bulgular değil, bireyin genel yaşam koşulları ve hastalığın birey üzerindeki toplam etkisi de dolaylı yoldan önem arz edebilir.

Yaş ve Mesleki Durumun Rolü

Engellilik oranının doğrudan yaşa göre değişmediği, ancak yaşın hastalığın seyrini ve fonksiyonel kısıtlılıkları etkileyebileceği unutulmamalıdır. Örneğin, genç bir bireydeki RA’nın neden olduğu deformiteler, yaşlı bir bireydeki benzer deformitelerle aynı oranı alsa da, genç bireyin mesleki geleceği üzerindeki etkisi daha büyük olabilir. Mesleki durum, engel oranını doğrudan değiştirmese de, raporun bireyin iş hayatına uyum sağlama yeteneği üzerindeki etkileri açısından önemlidir.

Tedaviye Yanıt ve Hastalığın Seyri

Romatoid artrit gibi kronik ve ilerleyici hastalıklarda tedaviye verilen yanıt ve hastalığın seyri (stabilizasyon, progresyon, remisyon) değerlendirme için kritik öneme sahiptir. Düzenli tedaviye rağmen kontrol altına alınamayan, sürekli alevlenmeler gösteren veya hızla ilerleyen hastalıklar, daha ciddi fonksiyonel kayıplara ve dolayısıyla daha yüksek engel oranlarına yol açabilir. Bu nedenle, engellilik raporu belirli bir süre için verilebileceği gibi, hastalığın seyrine göre yeniden değerlendirilmesi de istenebilir.

Psikososyal Etkiler

Kronik ağrı, fonksiyon kaybı ve engellilik, bireylerde depresyon, anksiyete ve sosyal izolasyon gibi psikososyal sorunlara yol açabilir. Bu psikolojik durumlar, engel oranının doğrudan bir parçası olmasa da, bireyin genel yaşam kalitesi ve günlük yaşam aktivitelerine katılım yeteneği üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Sağlık kurulu değerlendirmesi sırasında, bireyin psikolojik durumu da göz önünde bulundurulur ve gerektiğinde ilgili psikiyatri/psikoloji uzman görüşü de rapora eklenebilir.

Sonuç

Romatoid artrit ve ileri derecede kireçlenmenin aynı kişide bulunması, engellilik oranı belirleme sürecini hem tıbbi hem de yasal açıdan karmaşık hale getiren bir durumdur. Bu süreç, “Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik” çerçevesinde, multidisipliner bir yaklaşımla yürütülmelidir. Her iki hastalığın ayrı ayrı neden olduğu fonksiyonel kısıtlılıklar, eklem hasarları, ağrı düzeyleri ve organ tutulumları titizlikle değerlendirilir. Ardından, elde edilen bireysel oranlar Balthazard Formülü kullanılarak birleştirilerek nihai engellilik oranı belirlenir. Bu kapsamlı ve objektif değerlendirme süreci, bireylerin hak ettikleri sosyal ve ekonomik desteklere erişimini sağlamak adına büyük önem taşımaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Hangi uzman hekimler bu raporu hazırlamalıdır?

Bu tür karmaşık durumlar için rapor hazırlanırken, genellikle Romatoloji, Ortopedi ve Travmatoloji, Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon uzmanları başta olmak üzere, eklem ve hareket sistemi hastalıklarına hakim uzman hekimlerin değerlendirmeleri esastır. Eğer iç organ tutulumları varsa, ilgili branşlardan (örneğin Göğüs Hastalıkları, Kardiyoloji) ek görüşler de alınabilir.

Sadece RA veya sadece kireçlenme varken de engel oranı belirlenir mi?

Evet, Yönetmelik’teki cetvellere göre sadece romatoid artrit veya sadece ileri derecede kireçlenme durumlarında da hastalığın şiddetine, eklem tutulumuna, fonksiyonel kısıtlılığa ve varsa cerrahi müdahalelere göre engel oranı belirlenir. Her iki hastalık da tek başına önemli engelliliklere yol açabilir.

Protez ameliyatı engel oranını nasıl etkiler?

Protez ameliyatları, genellikle eklem fonksiyonunu iyileştirir ve ağrıyı azaltır. Yönetmelik, başarılı bir protez ameliyatı sonrası bile belirli bir engel oranı öngörür (örneğin, diz veya kalça protezi için belirli bir yüzde). Ancak, ameliyat öncesi durumdaki ciddi fonksiyon kaybına göre oran düşebilir. Protezin başarısız olması, komplikasyonlar veya yetersiz fonksiyonel iyileşme durumunda ise oran daha yüksek olabilir.

Engel oranı raporunun geçerlilik süresi var mıdır?

Engel oranı raporunun geçerlilik süresi, hastalığın türüne ve seyrine göre değişir. Bazı kronik ve ilerleyici hastalıklar için süreli (örneğin 1-2-5 yıl) raporlar verilirken, durumu stabil olan veya kalıcı olduğu düşünülen engeller için süresiz raporlar düzenlenebilir. Romatoid artrit gibi seyri değişebilen hastalıklarda, hastalığın aktivite düzeyine ve tedaviye yanıtına göre süreli raporlar daha yaygındır.

Raporda belirtilen orana itiraz edebilir miyim?

Evet, engellilik raporunda belirtilen orana veya karara itiraz etme hakkınız bulunmaktadır. Raporun size tebliğ edildiği tarihten itibaren yasal süre içinde, raporu düzenleyen kuruma veya ilgili idari birime dilekçe ile itiraz edebilirsiniz. İtirazınız üzerine, genellikle başka bir tam teşekküllü hastanenin sağlık kuruluna sevk edilerek durumunuz yeniden değerlendirilir ve yeni bir rapor düzenlenir. İkinci raporun da aynı olması durumunda, yargı yoluna başvurma hakkı saklıdır.