El ve Parmak Kaybında Engel Oranı Hesaplaması: Fonksiyonel Kayıp ve Yüzdesel Farklar

Üst ekstremite ve küçük uzuv kayıplarının özel değerlendirme kriterleri ile engel oranının doğru tespiti.

El ve parmak kayıpları, bireylerin günlük yaşamlarını, mesleki yeteneklerini ve genel yaşam kalitelerini derinden etkileyen önemli tıbbi durumlardır. Bu tür kayıplar sadece fiziksel bir eksiklik olmanın ötesinde, kişinin kavrama, tutma, yazma, kişisel bakım gibi temel fonksiyonlarını yerine getirme becerisini ciddi şekilde sınırlayabilir. Bu nedenle, el ve parmak kaybının neden olduğu engellilik oranının doğru, adil ve standardize edilmiş bir şekilde hesaplanması büyük önem taşımaktadır. Bu makale, üst ekstremite ve küçük uzuv kayıplarında engel oranı hesaplama süreçlerini, fonksiyonel kayıp kavramını, Türkiye’deki yasal çerçeveyi ve yüzdesel farklılıkları detaylı bir şekilde inceleyecektir.

Üst Ekstremite ve Küçük Uzuv Kayıplarının Önemi

Üst ekstremiteler (kol, el ve parmaklar) insan vücudunun en karmaşık ve fonksiyonel bölgelerinden biridir. Ellerimiz, çevremizle etkileşim kurmamızı, alet kullanmamızı, yazmamızı ve birçok ince motor beceriyi gerçekleştirmemizi sağlayan temel araçlardır. Bu uzuvlarda meydana gelen herhangi bir kayıp, sadece estetik bir sorun olmaktan öte, kişinin bağımsızlığını ve üretkenliğini doğrudan etkileyen ciddi bir engel teşkil eder. Özellikle parmaklar, her birinin kendine özgü ve tamamlayıcı rolleriyle, elin genel fonksiyonelliğinde kritik bir yere sahiptir. Başparmak, kavrama ve tutma yeteneğinde kilit rol oynarken, diğer parmaklar da destekleyici ve ince motor beceriler için vazgeçilmezdir. Bu nedenle, üst ekstremite ve küçük uzuv kayıplarının değerlendirilmesi, bireyin genel engellilik durumunun belirlenmesinde hassas ve özel kriterler gerektirir.

Diyabetik Ayak Ampütasyonlarında Engel Rapor Oranı

×

Engel Oranı Hesaplamasının Yasal ve Tıbbi Çerçevesi

Türkiye’de engel oranı hesaplamaları, belirli yasal düzenlemeler ve tıbbi kılavuzlar çerçevesinde yapılır. Bu düzenlemeler, engelli bireylerin haklarını ve sosyal entegrasyonunu güvence altına almayı amaçlar. Engel oranının belirlenmesi, sosyal güvenlik hakları, vergi indirimleri, istihdam teşvikleri ve çeşitli sosyal yardımlar gibi birçok alanda belirleyici role sahiptir.

Türkiye’deki Yasal Dayanaklar

Türkiye’de engel oranı tespiti, “Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik” ve eklerinde yer alan “Engellilik Ölçütleri, Sınıflandırması ve Engellilere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik” hükümleri uyarınca yapılmaktadır. Bu yönetmelikler, engellilik durumunu ve engel oranlarını belirlemek için detaylı kriterler sunar. Sağlık Kurulu Raporları, devlet hastaneleri veya üniversite hastaneleri bünyesindeki sağlık kurulları tarafından düzenlenir ve bu kurullar, çeşitli uzmanlık dallarından (ortopedi, fizik tedavi ve rehabilitasyon, nöroloji vb.) hekimlerden oluşur.

Multidisipliner Yaklaşım

El ve parmak kayıplarındaki engel oranı tespiti, genellikle ortopedi ve travmatoloji uzmanları, fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanları, nörologlar ve bazen psikiyatristlerin de katıldığı multidisipliner bir yaklaşımla değerlendirilir. Bu uzmanlar, hem anatomik kaybı hem de bu kaybın kişinin fonksiyonel kapasitesine, günlük yaşam aktivitelerine ve psikososyal durumuna etkisini bütüncül bir şekilde değerlendirir.

Fonksiyonel Kayıp Kavramı

Engel oranı hesaplamalarında, sadece anatomik bir uzvun kaybı değil, bu kaybın bireyin fonksiyonel yetenekleri üzerindeki etkisi esas alınır. “Fonksiyonel kayıp”, bir uzvun veya vücut parçasının normal işlevini yerine getirememesi durumunu ifade eder. El ve parmak kayıplarında bu durum, aşağıdaki faktörleri kapsar:

• Hareket Kısıtlılığı: Eklemlerdeki hareket açıklığının azalması veya tamamen kaybolması. Amputasyon sonrası kalan kısımlarda da hareket kısıtlılığı oluşabilir.
• Kavrama ve Tutma Gücü Kaybı: Elin en temel işlevlerinden biri olan kavrama (grip) ve tutma (pinch) becerisinin azalması veya tamamen yitirilmesi. Bu, dinamometre gibi özel aletlerle objektif olarak ölçülebilir.
• Duyu Kaybı (Hissizlik): Dokunma, sıcaklık, basınç ve ağrı gibi duyuların kaybı. Duyu kaybı, nesneleri manipüle etme ve çevresel tehlikelere karşı korunma yeteneğini doğrudan etkiler.
• Ağrı: Fantom uzuv ağrısı veya nöropatik ağrı gibi kronik ağrılar, kişinin fonksiyonel kapasitesini ciddi şekilde azaltabilir.
• Koordinasyon ve Beceri Kaybı: İnce motor becerilerin (düğme ilikleme, yazı yazma) ve el-göz koordinasyonunun bozulması.

Fonksiyonel kayıp, bireyin günlük yaşam aktivitelerini (yemek yeme, giyinme, kişisel temizlik) ne ölçüde bağımsız yapabildiğini de doğrudan etkiler. Bu nedenle engel oranı belirlenirken, kişinin bu aktivitelerdeki bağımlılık düzeyi de dikkate alınır.

El ve Parmak Kaybında Engel Oranı Hesaplama Metodolojileri

Türkiye’deki mevcut yönetmelik, el ve parmak kayıplarında engel oranını belirlemek için detaylı tablolar ve hesaplama yöntemleri sunar. Bu metodolojiler, hem anatomik kayıp seviyesini hem de kalan fonksiyonel kapasiteyi göz önünde bulundurur.

Vücut Fonksiyon Kaybı Oranları Cetveli

Yönetmeliğin eklerinde yer alan “Vücut Fonksiyon Kaybı Oranları Cetveli”, her bir organ veya sistem için belirlenmiş engellilik oranlarını içerir. Üst ekstremite ve küçük uzuvlar için bu cetvel, farklı seviyelerdeki amputasyonlar veya fonksiyon kayıpları için yüzdesel oranlar tanımlar.

• El Bileği Seviyesi Amputasyonlar: Elin tamamen kaybı (bilek seviyesinden amputasyon), genellikle daha yüksek bir engel oranı ile sonuçlanır, zira bu durum kavrama, tutma ve diğer el fonksiyonlarının tamamına yakınını ortadan kaldırır.
• El Bileği Hareket Kısıtlılığı: El bileği eklemindeki hareket kısıtlılığı, elin pozisyonlanmasını ve dolayısıyla fonksiyonunu etkiler. Hareket kısıtlılığının derecesine göre farklı oranlar belirlenir.
• Kavrama Gücü Kaybı: El dinamometresi ile yapılan ölçümlerle belirlenen kavrama gücü kaybı, elin fonksiyonel kapasitesinin önemli bir göstergesidir ve engel oranı hesaplamasında dikkate alınır.
• Duyu Kaybı: El ve parmaklardaki duyu kaybının yaygınlığı ve şiddeti de fonksiyonel kayba katkıda bulunur.

Parmak Kaybında Özel Değerlendirme

Parmaklar arasındaki fonksiyonel farklılıklar nedeniyle, her parmağın kaybı farklı bir engel oranına yol açar. Özellikle başparmak, elin genel fonksiyonelliğinde kritik bir rol oynar ve bu nedenle kaybı, diğer parmakların kaybına göre çok daha yüksek bir engel oranına neden olur.

• Başparmak Kaybı: Karşıt parmak işlevinin (başparmağın diğer parmaklarla karşıya gelerek nesneleri kavraması) kaybı nedeniyle, başparmak amputasyonları en ciddi parmak kayıpları olarak kabul edilir. Bir falanksın (boğumun) kaybı bile önemli bir fonksiyonsuzluğa yol açabilir.
• Diğer Parmakların Kaybı: İşaret parmağı, orta parmak, yüzük parmağı ve küçük parmak da önemli fonksiyonlara sahiptir, ancak başparmak kadar olmasa da, kayıpları engel oranı olarak değerlendirilir. Birden fazla parmağın kaybı durumunda, oranlar genellikle birleştirilerek veya özel formüllerle hesaplanır.
• Falanks Kaybı: Bir parmağın tamamının değil, sadece bir veya birden fazla falanksının (parmak boğumu) kaybı da fonksiyonel kayba neden olur ve buna göre oran belirlenir. Distal falanks (uç boğum) kaybı ile proksimal falanks (taban boğum) kaybının oranları farklı olabilir.
• Hareket Kısıtlılığı ve Eklem Sertliği: Amputasyon olmasa bile, parmak eklemlerindeki artroz, kontraktür veya diğer nedenlerle oluşan hareket kısıtlılıkları da fonksiyonel kaybın bir parçası olarak değerlendirilir.

Özel Değerlendirme Kriterleri ve Yüzdesel Farklar

Engel oranı hesaplamasında, temel anatomik ve fonksiyonel kayıpların yanı sıra, bazı özel kriterler de değerlendirmeye dahil edilebilir. Bu kriterler, kişiye özel durumları ve kaybın bireyin yaşamına etkisini daha doğru yansıtmaya yardımcı olur.

Dominant El Faktörü

Kişinin sağlak mı yoksa solak mı olduğu (dominant el faktörü), el kaybının engel oranını etkileyebilir. Dominant elin kaybı, genellikle non-dominant elin kaybına göre daha yüksek bir engel oranı ile sonuçlanır, çünkü kişi günlük aktivitelerinin büyük çoğunluğunu dominant eliyle gerçekleştirir. Yönetmelikte bu duruma özel düzenlemeler bulunabilir.

Mesleki Etki

Engel oranı hesaplamasında, kişinin mesleği doğrudan bir oran artışına neden olmasa da, mesleki yetenekler üzerindeki etki genel değerlendirmede önemlidir. Örneğin, ince motor beceriler gerektiren bir meslekte (cerrah, müzisyen, saatçi) bir parmak kaybı, fiziksel güç gerektiren bir mesleğe göre kişinin mesleki yaşamını çok daha ciddi şekilde etkileyebilir. Bu durum, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından maluliyet tespiti yapılırken meslekte kazanma gücü kaybı oranının belirlenmesinde özel olarak değerlendirilir.

Komplikasyonlar

Amputasyon veya ciddi el/parmak yaralanmalarına eşlik eden komplikasyonlar da engel oranını etkileyebilir:

• Fantom Uzuv Ağrısı: Ampute edilmiş uzvun sanki hala yerindeymiş gibi hissedilen ve çok şiddetli olabilen ağrılar. Bu durum, kişinin yaşam kalitesini ve fonksiyonel kapasitesini ciddi şekilde düşürebilir.
• Nöroma Oluşumu: Sinir uçlarının amputasyon bölgesinde anormal büyümesi sonucu oluşan ağrılı kitleler.
• Enfeksiyonlar ve Yara İyileşme Sorunları: Uzun süreli tedavi gerektiren durumlar.
• Psikolojik Etkiler: Depresyon, anksiyete, adaptasyon sorunları gibi psikolojik durumlar da engelliliğin bir parçası olarak değerlendirilebilir.

*Not: Bu tablo, farklı kayıp türlerinin fonksiyonel etkilerini ve genel etki düzeylerini açıklayıcı nitelikte olup, yasal engel oranı yüzdelerini doğrudan yansıtmamaktadır. Gerçek engel oranları, ilgili yönetmeliklere ve kişiye özel tıbbi değerlendirmelere göre belirlenir.

Rehabilitasyon ve Ortez/Protez Kullanımının Rolü

Rehabilitasyon süreci, el ve parmak kaybı yaşayan bireyler için hayati öneme sahiptir. Fizik tedavi, ergoterapi ve protez/ortez uygulamaları, kişinin kalan fonksiyonel kapasitesini en üst düzeye çıkarmayı ve yaşam kalitesini artırmayı hedefler. Modern protezler, kayıp uzvun yerine geçerek önemli ölçüde fonksiyonellik sağlayabilir. Ancak, protez veya ortez kullanımı, engel oranının doğrudan düşürülmesine yol açmaz. Engel oranı, genellikle kişinin protez veya ortezsiz durumdaki kalıcı fonksiyonel kaybına göre belirlenir. Protez kullanımı, kişinin sosyal ve mesleki hayata adaptasyonunu kolaylaştırsa da, temel engellilik durumunu ortadan kaldırmaz.

İtiraz Süreci ve Yasal Haklar

Sağlık kurulu raporuyla belirlenen engel oranına itiraz hakkı bulunmaktadır. Rapora itiraz etmek isteyen kişiler, raporun tebliğ tarihinden itibaren belirli bir süre içinde ilgili idareye veya hakem hastaneye başvurabilirler. Hakem hastane kararı genellikle nihaidir. Bu süreç, bireylerin adil bir değerlendirme almalarını ve yasal haklarını korumalarını sağlar.

Sonuç

El ve parmak kaybında engel oranı hesaplaması, hem tıbbi hem de hukuki açıdan karmaşık ve çok faktörlü bir süreçtir. Bu süreçte, sadece anatomik kayıp değil, aynı zamanda bu kaybın bireyin fonksiyonel kapasitesi, günlük yaşam aktiviteleri, mesleki durumu ve psikolojik iyi oluşu üzerindeki etkileri de bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmelidir. Türkiye’deki yasal mevzuat ve tıbbi kılavuzlar, bu değerlendirmelerin standardize edilmesini sağlayarak, engelli bireylerin haklarını korumayı ve onlara adil bir gelecek sunmayı hedefler. Doğru bir değerlendirme, kişinin yaşam kalitesini artıracak uygun rehabilitasyon planlarının yapılmasına ve gerekli sosyal destek mekanizmalarına erişim sağlamasına olanak tanır.

Sıkça Sorulan Sorular

El ve parmak kaybında engel oranı neden bu kadar önemlidir?

Engel oranı, bireylerin yasal haklara (vergi indirimleri, istihdam teşvikleri, emeklilik hakları), sosyal yardımlara ve rehabilitasyon hizmetlerine erişimi için birincil kriterdir. Aynı zamanda, kişinin sosyal ve mesleki hayata adaptasyon düzeyini ve toplumsal konumunu belirlemede önemli bir rol oynar.

Başparmak kaybı neden diğer parmak kayıplarından daha yüksek oranla değerlendirilir?

Başparmak, elin kavrama ve tutma fonksiyonlarında kilit rol oynayan tek karşıt parmaktır. Başparmağın kaybı, ince motor beceriler, objeleri manipüle etme ve genel el fonksiyonları üzerinde çok daha büyük bir olumsuz etkiye sahiptir, bu nedenle engel oranı cetvellerinde özel ve daha yüksek bir kategoriye sahiptir.

Engel oranı hesaplamasında dominant elin (sağ/sol) bir farkı var mı?

Evet, genellikle dominant elin kaybı, non-dominant elin kaybına göre daha yüksek bir engel oranı ile değerlendirilebilir. Bunun nedeni, günlük yaşam aktivitelerinin büyük çoğunluğunun dominant el kullanılarak yapılması ve bu elin kaybının kişinin bağımsızlığını daha fazla kısıtlamasıdır.

Protez veya ortez kullanımı engel oranını düşürür mü?

Genellikle hayır. Engel oranı, kişinin protez veya ortez kullanılmadan önceki kalıcı fonksiyonel kaybına göre belirlenir. Protez veya ortezler, kişinin yaşam kalitesini ve fonksiyonel yeteneğini artırsa da, temel engellilik durumunu ortadan kaldırmazlar ve raporlamada genellikle “destekleyici cihazla” durumu ayrıca belirtilir.

Engel oranı raporuna itiraz edilebilir mi?

Evet, sağlık kurulu raporunda belirtilen engel oranına itiraz etme hakkınız vardır. İlgili yasal mevzuatta belirtilen süre ve usullere uyarak raporu düzenleyen kuruma veya belirlenmiş hakem hastanelere başvurarak yeniden değerlendirme talep edebilirsiniz.