Birden Fazla Eklemde Hareket Kısıtlılığına Bağlı Engelli Oranı Hesaplaması

Engellilik durumu, bireylerin yaşam kalitesini ve toplumsal katılımlarını etkileyen önemli bir faktördür. Türkiye’de engelli bireylerin haklardan yararlanabilmesi için Sağlık Kurulu tarafından verilen engelli sağlık kurulu raporları büyük önem taşımaktadır. Bu raporlarda belirtilen engelli oranı, kişinin yasal haklarını belirlemede temel dayanak noktasıdır. Özellikle birden fazla eklemde hareket kısıtlılığı gibi kompleks durumlarda engelli oranının doğru ve adil bir şekilde hesaplanması, hem birey hem de sağlık sistemi açısından kritik bir süreçtir. Bu kapsamlı rehber, birden fazla eklemdeki hareket kısıtlılığına bağlı engelli oranının nasıl hesaplandığını, hangi yasal mevzuatın temel alındığını ve Balthazard Formülü’nün adım adım nasıl uygulandığını detaylarıyla açıklamayı hedeflemektedir.

Hareket kısıtlılığı, bir eklemin normal hareket açıklığının (Eklem Hareket Açıklığı – EHA) azalması veya tamamen kaybolması durumudur. Bu durum, travma, hastalık (örneğin romatoid artrit, osteoartrit), doğumsal anomaliler veya cerrahi müdahaleler sonucunda ortaya çıkabilir. Birden fazla eklemde kısıtlılık olması, hesaplamayı daha karmaşık hale getirir çünkü her bir eklemin vücut üzerindeki genel fonksiyonel etkisi farklıdır ve bu etkilerin birleştirilmesi özel bir matematiksel yaklaşımla yapılmalıdır.

Bu yazı, engelli oranı hesaplama sürecinin yasal dayanaklarından başlayarak, eklem fonksiyonlarının nasıl değerlendirildiğine, Balthazard Formülü’nün ne olduğuna ve örnek senaryolar üzerinden nasıl uygulandığına kadar birçok önemli konuyu aydınlatacaktır. Ayrıca, hesaplama sürecinde dikkat edilmesi gereken kritik noktalar ve sıkça sorulan sorular da ele alınacaktır.

Ücretsiz Genel Sağlık Sigortası (GSS) Nedir? GSS’den Nasıl Kurtulunur?

×

Engelli Oranı Hesaplamasının Yasal Çerçevesi

Türkiye’de engelli oranının belirlenmesi, belirli yasal düzenlemeler ve yönetmelikler çerçevesinde gerçekleştirilir. Bu düzenlemeler, engellilik durumunun objektif kriterlere göre değerlendirilmesini ve hakkaniyetli bir sistemin işlemesini sağlamayı amaçlar.

Mevzuat ve Yönetmelikler

Engelli oranlarının hesaplanmasında temel alınan en önemli mevzuat, “Engellilik Ölçütü, Sınıflandırması ve Engellilere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik”tir. Bu yönetmelik, engellilik durumunun tespiti, engelli sağlık kurulu raporlarının düzenlenmesi, engellilik sınıflaması ve engelli oranlarının belirlenmesi için detaylı kuralları içerir. Yönetmelik ekinde yer alan “Engellilik Ölçütleri Cetveli” ise, farklı vücut sistemleri ve organlardaki fonksiyon kayıplarına göre hangi oranda engellilik verileceğini gösteren ana kaynaktır. Her engellilik durumu için belirlenmiş bir kod ve karşılık gelen bir oran veya oran aralığı bulunur.

Bu yönetmelik, engelli bireylerin hem sağlık hizmetlerine erişimi hem de sosyal ve ekonomik haklardan yararlanması için birincil referans noktasıdır. Dolayısıyla, engelli oranı hesaplaması yapılırken bu yönetmeliğin güncel hükümlerine titizlikle uyulması zorunludur.

Amaç ve Kapsam

Engelli oranı hesaplamasının temel amacı, kişinin sağlık durumuna bağlı olarak yaşadığı fonksiyonel kısıtlılıkları ve bağımlılık düzeyini objektif bir şekilde belirlemektir. Bu oran, bireyin engelli kartı alması, vergi indirimlerinden faydalanması, erken emeklilik, ÖTV indirimiyle araç alımı, evde bakım yardımı gibi çeşitli sosyal, ekonomik ve idari haklardan yararlanabilmesi için kullanılır. Kapsam olarak, fiziksel, zihinsel, ruhsal, duyusal ve görsel engellilik gibi tüm engellilik türlerini kapsar. Bu yazıda özellikle ortopedik engellilik kapsamında ele alınan eklem hareket kısıtlılıkları üzerinde durulmaktadır.

Hareket Kısıtlılığı ve Eklem Fonksiyonu Değerlendirmesi

Engelli oranı hesaplamasının ilk adımı, bireyin eklem hareketliliğini ve fonksiyonel durumunu doğru bir şekilde değerlendirmektir. Bu değerlendirme, uzman hekimler tarafından belirli yöntemler kullanılarak yapılır.

Eklem Hareket Açıklığı (EHA) Nedir?

Eklem Hareket Açıklığı (EHA), bir eklemin anatomik olarak yapabileceği maksimum hareket mesafesini ifade eder. Örneğin, diz eklemi bükülme (fleksiyon) ve düzeltme (ekstansiyon) hareketlerini belirli bir açı aralığında yapar. Bu açı aralığının normalden az olması veya hiç olmaması, eklemde hareket kısıtlılığı olduğunu gösterir. EHA’nın tespiti, engellilik derecesinin belirlenmesinde kritik bir parametredir.

Her eklemin kendi normal EHA aralığı vardır ve bu aralık yaşa, cinsiyete ve kişisel farklılıklara göre küçük değişiklikler gösterebilir. Ancak genel kabul görmüş standart değerler mevcuttur. Kısıtlılık derecesi, normal EHA ile ölçülen EHA arasındaki farka göre belirlenir.

Değerlendirme Yöntemleri

Eklem hareket açıklığı, fizik muayene sırasında uzman bir fizik tedavi ve rehabilitasyon hekimi veya ortopedi uzmanı tarafından değerlendirilir. Bu değerlendirmede genellikle şu yöntemler kullanılır:

• Gonyometre: EHA’yı ölçmek için kullanılan standart bir araçtır. Eklem üzerine yerleştirilerek eklemin bükülme ve düzeltme açıları objektif olarak ölçülür.
• İnklinometre: Özellikle omurga hareketlerinin değerlendirilmesinde kullanılan bir araçtır.
• Gözlem ve Manuel Testler: Hekim, eklemin aktif ve pasif hareketlerini gözlemleyerek ve çeşitli manuel testler uygulayarak kısıtlılığın derecesi ve tipi hakkında bilgi edinir.
• Görüntüleme Yöntemleri: Röntgen, MR (Manyetik Rezonans) veya BT (Bilgisayarlı Tomografi) gibi görüntüleme yöntemleri, eklem yapısındaki bozuklukları, hasarları veya anormallikleri tespit etmek için kullanılır. Bu bulgular, fonksiyonel kısıtlılığın nedenini ve şiddetini anlamaya yardımcı olur.

Değerlendirme sonucunda, her bir eklemdeki hareket kısıtlılığının derecesi ve buna bağlı fonksiyon kaybı detaylı bir şekilde raporlanır.

Tek Eklemdeki Kısıtlılıkların Değerlendirilmesi

Engellilik Ölçütleri Cetveli, vücuttaki her bir eklem için farklı derecelerdeki hareket kısıtlılıklarına karşılık gelen engelli oranlarını belirtir. Örneğin, diz eklemindeki hafif, orta veya ileri derecede fleksiyon ya da ekstansiyon kısıtlılığına farklı oranlar atanmıştır. Hekim, hastanın durumunu değerlendirdikten sonra, cetveldeki ilgili madde ve kodu bularak tek bir eklem için engelli oranını belirler.

Bu oranlar genellikle bir aralık olarak verilir (örneğin, %10-20) ve hekimin klinik değerlendirmesi ve görüntüleme bulgularına göre bu aralıktan en uygun oran seçilir. Örneğin, bir diz eklemindeki kısıtlılık için cetvel %15 oran veriyorsa, bu oran tek başına bir engellilik durumu oluşturur.

Birden Fazla Eklemde Hareket Kısıtlılığı Durumu

Birden fazla eklemde hareket kısıtlılığı olması durumu, engelli oranı hesaplamasında özel bir yaklaşım gerektirir. Çünkü basit bir toplama işlemi, gerçek fonksiyon kaybını yansıtmaz ve yönetmelikler tarafından kabul görmez.

Sorun ve Kompleksite

Eğer bir kişide hem sağ dizde hem de sol omuzda hareket kısıtlılığı varsa, bu iki durumun oranlarını basitçe toplamak doğru değildir. Örneğin, sağ diz %10, sol omuz %15 engelli oranı verse, toplam %25 engelli oranı anlamına gelmez. Bunun temel nedeni, bir engelin zaten vücudun genel fonksiyonelliğini etkilemesi ve ikinci bir engelin etkisinin, birinci engelin üzerine eklenirken, kalan fonksiyonel kapasite üzerinden hesaplanması gerektiğidir. Yani, vücudun genel kapasitesi %100’dür ve bu kapasite üzerinden azalmalar hesaplanır.

Bu kompleks durumlar için uluslararası kabul görmüş ve Türkiye’deki mevzuatta da yer alan özel bir birleştirme formülü kullanılır: Balthazard Formülü.

Engelli Oranı Cetveli ve Kodlar

Birden fazla eklemdeki kısıtlılık durumlarında da her bir eklem için ayrı ayrı engelli oranı, Engellilik Ölçütleri Cetveli’ndeki ilgili bölümden bulunur. Cetvel, vücut sistemlerine göre ayrılmıştır. Ortopedik engellilikler için genellikle “Kas-İskelet Sistemi Hastalıkları” bölümü kullanılır. Burada her bir eklem için farklı derecelerdeki kısıtlılıklara karşılık gelen oranlar ve bazen ek notlar yer alır. Doğru kodun ve oranın tespiti, hesaplamanın temelini oluşturur. Uzman hekimler, kişinin tıbbi durumuna en uygun olan maddeyi ve oranı cetvelden seçerek her bir engel için ayrı ayrı oranları belirler.

Engelli Oranı Hesaplama Yöntemi: Balthazard Formülü

Birden fazla engelin birleştirilmesinde kullanılan bilimsel ve yasal yöntem, Balthazard Formülü olarak bilinir. Bu formül, birden fazla engellilik durumunun vücudun genel fonksiyonelliği üzerindeki birleşik etkisini adil bir şekilde yansıtmayı amaçlar.

Balthazard Formülü Nedir?

Balthazard Formülü, iki veya daha fazla engelli oranının birleştirilmesi için kullanılan matematiksel bir yöntemdir. Formülün temel mantığı şudur: En yüksek engelli oranı temel alınır ve diğer engelli oranları, kalan sağlıklı vücut fonksiyonu üzerinden hesaplanarak bu en yüksek orana eklenir. Bu sayede, engellerin birbirini basitçe toplaması yerine, birbirini etkileyen karmaşık bir sistem olarak ele alınır.

Formül şu şekildedir:

Kombine Engelli Oranı = A + B (100 - A) / 100

Burada:

• A: En yüksek engelli oranı (%).
• B: İkinci en yüksek engelli oranı (%).

Eğer ikiden fazla engel varsa, hesaplama sıralı olarak devam ettirilir.

Adım Adım Hesaplama

Birden fazla eklemde hareket kısıtlılığına bağlı engelli oranı hesaplaması için Balthazard Formülü’nün adım adım nasıl uygulanacağı aşağıda açıklanmıştır:

1. Adım: Her Bir Eklem İçin Ayrı Ayrı Oran Tespiti

Öncelikle, fizik muayene ve gerekli görüntüleme yöntemleri sonucunda, kişinin her bir kısıtlı eklemindeki hareket kısıtlılığı derecesi belirlenir. Ardından, Engellilik Ölçütleri Cetveli’nden bu kısıtlılıkların her birine karşılık gelen engelli oranları (yüzde cinsinden) tespit edilir. Örneğin, sol dizde %10, sağ omuzda %20, sol el bileğinde %5 gibi oranlar belirlenir.

2. Adım: En Yüksek Oranın Belirlenmesi

Tespit edilen oranlar arasından en yüksek olanı belirlenir. Bu oran, Balthazard Formülü’ndeki ‘A’ değerini oluşturur.

3. Adım: Diğer Oranların En Yüksek Orana Eklenmesi

En yüksek oranı belirledikten sonra, ikinci en yüksek oran (B) kullanılarak ilk kombinasyon hesaplanır:

Kombine Oran 1 = A + B (100 - A) / 100

Bu işlem, en yüksek engelliliğin zaten vücut üzerindeki etkisinin kabul edildiği ve diğer engelliliğin bu kalan kapasite üzerinden ek bir kayıp olarak hesaplandığı anlamına gelir.

4. Adım: Tekrarlayan Hesaplamalar (Üç veya Daha Fazla Engel İçin)

Eğer üç veya daha fazla engel varsa, hesaplama tekrarlanır. İlk iki engelin birleşiminden elde edilen kombine oran (Kombine Oran 1), artık yeni ‘A’ değeri olarak kabul edilir. Kalan engeller arasında en yüksek olanı ise yeni ‘B’ değeri olarak alınır ve formül tekrar uygulanır:

Yeni Kombine Oran = (Kombine Oran 1) + (Üçüncü En Yüksek Oran) (100 - Kombine Oran 1) / 100

Bu işlem, tüm engeller birleştirilene kadar sırayla devam eder. Her adımda, daha önce birleştirilmiş oran, yeni ana oran (A) olur ve kalan engellerden en yükseği (B) olarak alınır.

5. Adım: Sonuç ve Yuvarlama

Tüm oranlar birleştirildikten sonra elde edilen nihai sayı, kişinin toplam engelli oranıdır. Genellikle, bu oran tam sayıya yuvarlanır. Yuvarlama işlemi genellikle %0.5 ve üzeri bir üst tam sayıya, %0.5 altı ise bir alt tam sayıya yapılır. Örneğin, %24.5 ise %25’e, %24.4 ise %24’e yuvarlanır.

Örnek Hesaplama Senaryosu

Balthazard Formülü’nün uygulamasını daha iyi anlamak için iki farklı senaryoyu inceleyelim.

Senaryo 1: İki Eklemde Kısıtlılık

Bir kişinin sağlık kurulu değerlendirmesi sonucunda şu bulgulara ulaşılmıştır:

• Sağ Diz Ekleminde Orta Derece Hareket Kısıtlılığı: %15 engelli oranı
• Sol Omuz Ekleminde Hafif Derece Hareket Kısıtlılığı: %10 engelli oranı

Adım 1: Oranları Belirleme

• A = %15 (Sağ Diz – En yüksek oran)
• B = %10 (Sol Omuz – İkinci en yüksek oran)

Adım 2: Balthazard Formülü Uygulama

Kombine Engelli Oranı = A + B (100 - A) / 100

Kombine Engelli Oranı = 15 + 10 (100 - 15) / 100

Kombine Engelli Oranı = 15 + 10 (85) / 100

Kombine Engelli Oranı = 15 + 850 / 100

Kombine Engelli Oranı = 15 + 8.5

Kombine Engelli Oranı = 23.5%

Adım 3: Yuvarlama

23.5% yuvarlandığında %24 olarak kabul edilir.

Bu senaryoda, kişinin toplam engelli oranı %24 olarak belirlenir.

Senaryo 2: Üç Eklemde Kısıtlılık

Bir başka kişinin değerlendirmesi sonucunda üç farklı eklemde hareket kısıtlılığı tespit edilmiştir:

• Sağ Kalça Ekleminde Ciddi Hareket Kısıtlılığı: %25 engelli oranı
• Sol El Bileği Ekleminde Orta Derece Hareket Kısıtlılığı: %12 engelli oranı
• Sağ Ayak Bileği Ekleminde Hafif Derece Hareket Kısıtlılığı: %8 engelli oranı

Adım 1: Oranları Belirleme ve Sıralama

Oranlar: %25, %12, %8. En yüksekten düşüğe doğru sıralanır.

• 1. Oran (A1) = %25 (Sağ Kalça)
• 2. Oran (A2) = %12 (Sol El Bileği)
• 3. Oran (A3) = %8 (Sağ Ayak Bileği)

Adım 2: İlk İki Oranı Birleştirme

A = %25, B = %12

Kombine Oran 1 = 25 + 12 (100 - 25) / 100

Kombine Oran 1 = 25 + 12 (75) / 100

Kombine Oran 1 = 25 + 900 / 100

Kombine Oran 1 = 25 + 9

Kombine Oran 1 = 34%

Adım 3: Üçüncü Oranı Mevcut Kombine Orana Ekleme

Yeni A = %34 (Kombine Oran 1), Yeni B = %8 (Sağ Ayak Bileği)

Nihai Kombine Engelli Oranı = 34 + 8 (100 - 34) / 100

Nihai Kombine Engelli Oranı = 34 + 8 (66) / 100

Nihai Kombine Engelli Oranı = 34 + 528 / 100

Nihai Kombine Engelli Oranı = 34 + 5.28

Nihai Kombine Engelli Oranı = 39.28%

Adım 4: Yuvarlama

39.28% yuvarlandığında %39 olarak kabul edilir.

Bu senaryoda, kişinin toplam engelli oranı %39 olarak belirlenir.

Hesaplamada Dikkat Edilmesi Gereken Önemli Noktalar

Engelli oranı hesaplaması, sadece matematiksel bir işlemden ibaret değildir. Sürecin doğru ve adil yürütülmesi için bazı önemli hususlara dikkat etmek gerekir.

Uzman Hekim Değerlendirmesi

Engelli oranını belirlemede en kritik faktör, uzman hekimlerin yapacağı doğru ve objektif değerlendirmedir. Fizik tedavi ve rehabilitasyon uzmanları, ortopedi uzmanları ve diğer ilgili branş hekimleri, kişinin eklem fonksiyonlarını, hareket kısıtlılıklarını, ağrı durumunu ve günlük yaşam aktivitelerine etkilerini detaylıca inceleyerek tıbbi kanaat oluştururlar. Bu değerlendirme, kullanılan cetveldeki oranların doğru bir şekilde uygulanması için temel oluşturur.

Raporun Geçerliliği ve Süresi

Sağlık kurulu raporları, durumun niteliğine göre süreli veya süresiz olarak verilebilir. Eğer engellilik durumu zamanla değişme eğilimindeyse (örneğin iyileşme potansiyeli olan durumlar veya ilerleyici hastalıklar), rapor süreli verilir ve belirli aralıklarla yeniden değerlendirme (kontrol muayenesi) istenebilir. Süreli raporların geçerlilik süresi dolduğunda, engelli haklarından yararlanmaya devam edebilmek için yeniden sağlık kurulu raporu alınması gerekir. Süresiz raporlar ise, engellilik durumunun kalıcı ve değişmez olduğu durumlarda verilir.

Fonksiyonel Kısıtlılığın Bütünsel Yaklaşımı

Engelli oranı hesaplaması sadece eklem hareket açıklığının azalmasından ibaret değildir. Eklemdeki kısıtlılık, kişinin yürüme, oturma, kaldırma, taşıma gibi temel fonksiyonlarını ne kadar etkilediği de değerlendirmeye alınır. Ağrı, güçsüzlük, denge bozukluğu gibi eşlik eden semptomlar ve bunların günlük yaşam aktiviteleri (GYA) üzerindeki etkileri de bütünsel değerlendirmenin bir parçasıdır. Engellilik Ölçütleri Cetveli, bu fonksiyonel kısıtlılıkları da dikkate alacak şekilde hazırlanmıştır.

Doğru Kodlandırma ve Cetvel Kullanımı

Yönetmelik ekinde yer alan Engellilik Ölçütleri Cetveli, her bir engellilik durumu için spesifik kodlar ve oranlar içerir. Hekimlerin, kişinin tanısına ve klinik bulgularına en uygun olan maddeyi ve kodu doğru bir şekilde seçmesi büyük önem taşır. Yanlış kod seçimi veya cetvelin hatalı yorumlanması, engelli oranının yanlış hesaplanmasına yol açabilir.

Eklem Hareket Kısıtlılığı Oranları (Örnek Tablo)

Aşağıdaki tablo, Engellilik Ölçütleri Cetveli’nde yer alan genel bir yapıyı ve eklem kısıtlılıklarına dair örnek oranları göstermektedir. Bu oranlar, duruma ve kısıtlılığın derecesine göre değişiklik gösterebilir ve kesin bilgi için güncel yönetmeliklere başvurulması gerekmektedir.

Not: Yukarıdaki tablo, Engellilik Ölçütleri Cetveli’ndeki genel yapıya dayalı örnek değerler içermektedir ve her vaka için kesin oranlar hekim tarafından yönetmeliğe uygun olarak belirlenir. Bu tablo sadece bilgilendirme amaçlıdır ve resmi bir bağlayıcılığı yoktur.

Sonuç

Birden fazla eklemde hareket kısıtlılığına bağlı engelli oranı hesaplaması, bireylerin yasal haklarına erişiminde temel teşkil eden karmaşık ve çok aşamalı bir süreçtir. Bu süreç, güncel yasal mevzuatlara ve özellikle Engellilik Ölçütü, Sınıflandırması ve Engellilere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik’e sıkı sıkıya bağlı kalarak yürütülmelidir. Her bir eklemdeki kısıtlılığın bilimsel yöntemlerle, uzman hekimler tarafından objektif bir şekilde değerlendirilmesi ve ardından Balthazard Formülü kullanılarak bu oranların doğru bir şekilde birleştirilmesi, sürecin adil ve hakkaniyetli olmasını sağlar. Doğru hesaplanmış bir engelli oranı, engelli bireylerin toplumsal yaşama daha aktif ve eşit katılımlarına olanak tanırken, onların yaşam kalitelerini artıracak destek mekanizmalarına erişimlerini de garantiler. Bu nedenle, hem sağlık profesyonellerinin hem de engelli bireylerin ve yakınlarının bu sürecin inceliklerini iyi anlaması büyük önem taşımaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Engelli oranı hesaplamasında hangi yönetmelik temel alınır?

Türkiye’de engelli oranı hesaplamasında temel olarak “Engellilik Ölçütü, Sınıflandırması ve Engellilere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik” ve ekindeki “Engellilik Ölçütleri Cetveli” esas alınır. Bu yönetmelik, tüm engellilik türleri için geçerli olan kuralları ve oranları belirler.

Balthazard Formülü neden kullanılır ve basit toplama neden kabul edilmez?

Balthazard Formülü, birden fazla engelin vücut fonksiyonu üzerindeki birleşik etkisini daha gerçekçi ve adil bir şekilde hesaplamak için kullanılır. Basit toplama işlemi, her bir engeli vücudun %100 kapasitesi üzerinden bağımsız olarak ele alır ve dolayısıyla gerçek fonksiyon kaybından daha yüksek bir oran çıkarabilir. Balthazard Formülü ise, en yüksek engel oranını temel alarak diğer engellerin kalan sağlıklı vücut fonksiyonu üzerinden etkisini hesaplar.

Engelli sağlık kurulu raporum süreli mi, süresiz mi olmalı?

Raporunuzun süreli mi yoksa süresiz mi olacağı, engellilik durumunuzun niteliğine ve tıbbi prognozuna göre Sağlık Kurulu tarafından belirlenir. Durumunuzun zamanla değişme potansiyeli varsa (iyileşme veya ilerleme), raporunuz süreli verilir ve kontrol muayeneleri istenir. Engelliliğinizin kalıcı olduğu durumlarda ise süresiz rapor düzenlenir.

Engelli oranı raporuna itiraz edebilir miyim?

Evet, engelli sağlık kurulu raporunda belirtilen engelli oranına itiraz etme hakkınız bulunmaktadır. İtiraz süreci genellikle raporun tebliğ tarihinden itibaren belirli bir süre içinde (genellikle 30 gün) dilekçe ile il sağlık müdürlüğüne başvurularak başlar. İtirazınız, başka bir hakem hastanede yeniden değerlendirilmenizi sağlayabilir.

Engellilik cetvelini veya güncel yönetmeliği nereden bulabilirim?

Engellilik Ölçütleri Cetveli ve ilgili yönetmelik, T.C. Resmi Gazete’nin resmi internet sitesinde (resmigazete.gov.tr) veya Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın ve Sağlık Bakanlığı’nın resmi web sitelerinde güncel versiyonlarıyla birlikte bulunabilir. Resmi kaynaklardan her zaman en güncel bilgilere ulaşmanız önemlidir.